Dil-udlaq nevralgiyası
Dil-udlaq nevralgiyası doqquzuncu kəllə sinirinin (dil-udlaq siniri) yayılma sahəsində — boğaz, dil kökü və qulaqda — şiddətli, birtərəfli, elektrik cərəyanına bənzər, tutmaşəkilli ağrı ilə xarakterizə olunan nadir kəllə nevralgiyasıdır. Birinci sıra müalicə antikonvulsantlarla aparılır; davamlı hallarda mikrovaskulyar dekompressiya əsas cərrahi seçimdir.
Son yeniləmə: 2026-06-07
Tərif
Dil-udlaq nevralgiyası (DUN) doqquzuncu kəllə sinirinin yayılma sahəsində yerləşən şiddətli, birtərəfli və tutmaşəkilli (qəfil başlayan, qəfil bitən) ağrı ilə təzahür edən nadir kəllə nevralgiyasıdır. Üçlü sinir nevralgiyasından çox daha az rast gəlinir. Ağrı badamcıq nahiyəsində, dil kökündə, orofarinksdə və eyni tərəfdəki dərin qulaqda hiss olunur. Elektrik cərəyanına bənzər və ya deşici xarakterlidir və saniyələrdən bir neçə dəqiqəyə qədər davam edir.
Səbəblər və patofiziologiya
Əksər hallarda səbəb doqquzuncu sinirin beyin kötüyünü tərk etdiyi kök giriş zonasında sinirin qan damarı (ən çox arxa aşağı beyincik arteriyası) tərəfindən sıxılmasıdır (neyrovaskulyar kompressiya). Pulsasiyalı sıxılma sinir mielinini zədələyir və anormal, spontan boşalmalara gətirib çıxarır. Birincili (idiopatik) formada struktur zədə yoxdur. İkincili səbəblərə beyincik-körpü bucağı şişləri (şvannoma, meningioma, epidermoid kist), boyuncuq dəliyi ocaqları, dağınıq skleroz və oroforingeal şişlər daxildir. Xəstələrin bir hissəsində azan (onuncu sinir) komponenti var; bu hallarda ağrıya bradikardiya, hipotenziya və huşitirmə (sinkop) müşayiət edə bilər.
Əlamətlər
Ağrı kəskin, elektrik cərəyanına bənzər və birtərəflidir; badamcıq çuxurunda, dil kökündə, yumşaq damaqda, orofarinksdə və eyni tərəfdəki dərin qulaqda yerləşir. Ən çox rast gəlinən tetikləyici udmadır; danışma, gülmə, öskürmə və çeynəmə də tutmaları provoke edə bilər. Tutmalar arasındakı dövr adətən ağrısızdır. Udma ağrını tetiklədiyi üçün xəstələr yeməkdən çəkinə bilər, bu da çəki itkisinə gətirib çıxara bilər. Azan komponenti olan hallarda ağrı zamanı bradikardiya, aşağı təzyiq və bayılma ola bilər.
Diaqnoz
Diaqnoz klinikdir: udma kimi tetikləyicilərlə provoke olunan, badamcıq çuxuru-dil kökü-qulaq nahiyəsində birtərəfli, tutmaşəkilli, elektrik cərəyanına bənzər ağrı vacibdir. Oroforingeal müayinədə tetikləyici zonanın stimullaşdırılması ilə ağrının təkrarlanması diaqnozu dəstəkləyir. İkincili səbəbləri istisna etmək üçün yüksək ayırdetmə qabiliyyətli incə kəsikli ardıcıllıqlarla (FIESTA/CISS) kontrastlı beyin MRT-si məcburidir; MR angioqrafiya neyrovaskulyar əlaqəni göstərir. Ürək-damar əlamətləri olduqda EKQ və Holter izlənməsi aparılır. Tetikləyici zonaya topik yerli anestetik tətbiqindən sonra ağrının müvəqqəti yox olması diaqnozu dəstəkləyir. Differensial diaqnoza üçlü sinir nevralgiyası, Eagle sindromu və oroforingeal patologiya daxildir.
Dərman (konservativ) müalicə
Üçlü sinir nevralgiyasında olduğu kimi, birinci sıra müalicə antikonvulsantlarla aparılır. Karbamazepin ilk seçimdir; aşağı dozada başlanılır və tədricən artırılır. Yan təsirləri (başgicəllənmə, yuxululuq, hiponatriemiya, qan göstəricilərində və qaraciyər fermentlərində dəyişikliklər) səbəbindən izlənmə tələb olunur. Okskarbazepin daha yaxşı tolere olunduğu üçün tez-tez üstün tutulan alternativdir. Qabapentin, preqabalin və baklofen əlavə və ya alternativ kimi istifadə oluna bilər. Dərman müalicəsi əvvəlcə xəstələrin əhəmiyyətli hissəsində ağrını nəzarətdə saxlayır, lakin onun təsiri zamanla azala və yan təsirlər müalicəni məhdudlaşdıra bilər.
Cərrahi və müdaxiləvi müalicə
Cərrahiyyə dərman müalicəsinə davamlı, dözülməz yan təsirləri olan və ya azan komponenti səbəbindən bayılması olan xəstələrdə nəzərdən keçirilir. Mikrovaskulyar dekompressiya (MVD) qızıl standart əməliyyatdır: arxa kəllə çuxuru kraniotomiyası vasitəsilə doqquzuncu siniri sıxan damar ondan ayrılır və yumşaq izolyator (Teflon) araya qoyulur. Uğur nisbəti yüksəkdir və davamlı həll təklif edir; müşayiət edən ürək-damar əlamətləri də əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır. Mümkün ağırlaşmalara keçici və ya daimi udma/səs pozğunluğu, onurğa-beyin mayesi sızması və meningit daxildir. Cərrahiyyəyə uyğun olmayan yaşlı və ya yüksək riskli xəstələrdə stereotaktik radiocərrahiyyə (Gamma Knife) qeyri-invaziv seçimdir; təsiri gecikir və uğur nisbəti MVD-dən aşağıdır. Ağır bradikardiya-asistoliya olan hallarda ürək ritmi tənzimləyicisi (pacemaker) tələb oluna bilər.
Proqnoz
Nadir xəstəlik olduğu üçün diaqnoz çox vaxt gecikir. Dərman müalicəsi əvvəlcə xəstələrin əksəriyyətində ağrını nəzarətdə saxlayır, lakin zamanla davamlı hala gələ bilər. Mikrovaskulyar dekompressiya davamlı hallarda yüksək və davamlı uğur təmin edə bilər. Azan komponenti olan hallar bayılma və ürək ağırlaşmaları riski səbəbindən daha təcili yanaşma tələb edir. Müalicə planı hər xəstə üçün fərdiləşdirilir və heç bir nəticə əvvəlcədən zəmanətli deyil.
Mənbələr
- Greenberg MS. Greenberg's Handbook of Neurosurgery. 10th ed. Thieme; 2023:1874-1875.
- Singh PM, Kaur M, Trikha A. An uncommonly common: glossopharyngeal neuralgia. Ann Indian Acad Neurol. 2013;16(1):1-8.
- Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. Cephalalgia. 2018;38(1):1-211.
Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə fərdidir.