Morton neoroması
Morton neoroması (metatarsuslararası neoroma) pəncənin ön hissəsində metatarsus başları arasından keçən plantar rəqəmsal sinirin xoşxassəli qalınlaşması və fibrozudur. Bu, əsl şiş deyil, sinirin xroniki qıcıqlanması nəticəsində yaranan fibroz toxuma proliferasiyasıdır. Ən çox üçüncü və dördüncü barmaqlar arasında baş verir və pəncənin ön hissəsində yandırıcı, batırıcı, elektrik vurması kimi ağrı ilə təzahür edir. Müalicə əvvəlcə konservativdir; davamlı hallarda cərrahi və ya minimal invaziv üsullar tətbiq olunur.
Son yeniləmə: 2026-06-07
Tərif və patofiziologiya
Morton neoroması metatarsus başları arasından keçən ümumi plantar rəqəmsal sinirin qalınlaşması və sinirətrafı fibrozudur; xroniki mexaniki qıcıqlanma nəticəsində yaranır. «Neoroma» adlandırılsa da, əsl şiş deyil, fibroz toxumanın proliferasiyasıdır. Ən çox üçüncü metatarsuslararası boşluqda (üçüncü və dördüncü barmaqlar arasında) baş verir — bu, ən dar və ən hərəkətli keçid nöqtəsidir. Dar, hündürdaban ayaqqabılar metatarsus başlarını bir-birinə yaxınlaşdırıb siniri sıxır; yeriyərkən təkrarlanan mikrotravmalar demiyelinizasiya, ödem və fibroza səbəb olur. Qadınlarda kişilərə nisbətən nəzərəçarpacaq dərəcədə çox rast gəlinir.
Risk faktorları
Əsas risk faktoru dar burunlu, hündürdaban ayaqqabılardır; onlar bədən ağırlığını pəncənin ön hissəsinə keçirir və metatarsus başlarını sıxır. Uzun məsafəyə yeriş və qaçış idmanı, uzun müddət ayaq üstə durmağı tələb edən peşələr, pəncənin quruluşu və biomexaniki pozğunluqlar (yastıpəncəlik/pes planus, yüksək tağ/pes cavus, çəkic barmaq, hallux valgus) və piylənmə riski artırır. Orta yaş və qadın cinsi digər mühüm faktorlardır.
Əlamətlər
Ən tipik əlamət metatarsus başları arasında (adətən üçüncü və dördüncü barmaqlar arasında) pəncənin ön hissəsində yandırıcı, batırıcı, kəskin və ya elektrik vurması kimi ağrıdır. Ağrı dar/hündürdaban ayaqqabı geyəndə, uzun yerişdən və ya ayaq üstə durmaqdan sonra artır. Çox xarakterik əlamət pasiyentin ayaqqabısını çıxarıb pəncəsini masaj etdikdə rahatlamasıdır. Zədələnmiş barmaqların bir-birinə baxan səthlərində uyuşma və qarışqalanma ola bilər. İrəliləmiş hallarda ağrı daimi hala gəlir və gündəlik fəaliyyəti məhdudlaşdırır.
Diaqnostika
Diaqnoz ilk növbədə klinikidir. Müayinədə metatarsus başları arasında həssaslıq aşkar olunur, Mulder testi (boşluğa təzyiq verilərkən metatarsus başlarını yanlardan sıxdıqda hiss olunan «klik» və ağrının yenidən yaranması) yüksək diaqnostik dəyərə malikdir. Zədələnmiş barmaqların bir-birinə baxan səthlərində hiss azalması ola bilər. Görüntüləmədə ultrasonoqrafiya ilk seçimdir və neoromanı hipoexoik, dəqiq sərhədli bir törəmə kimi göstərir; MRT xüsusilə qeyri-müəyyən hallarda və cərrahi planlamada istifadə olunur. Diaqnostik yerli anestetik inyeksiyasından sonra ağrının nəzərəçarpacaq azalması diaqnozu təsdiqləyir və cərrahi uğuru proqnozlaşdırmağa kömək edir. Differensial diaqnoza metatarsalgiya, metatarsusun stress sınığı, metatarsuslararası bursit, Freiberg infarktı və diabetik neyropatiya daxildir.
Konservativ müalicə
Konservativ müalicə ilk addımdır. Ayaqqabı modifikasiyası əsasdır: geniş burunlu, düz və ya çox alçaq dabanlı, yumşaq altlıqlı ayaqqabılar tövsiyə olunur; dar, hündürdaban ayaqqabılardan çəkinilir. Metatarsus başlarının düz arxasına qoyulan metatarsal pad bölgəyə düşən yükü azaldır və boşluğu genişləndirir; lazım olduqda fərdi ortez hazırlanır. Neyropatik ağrı dərmanları və qısamüddətli iltihab əleyhinə vasitələr simptomatik fayda verir. Fizioterapiya (dartma məşqləri, pəncənin daxili əzələlərinin gücləndirilməsi) və fəaliyyət modifikasiyası əlavə olunur. Konservativ müalicə pasiyentlərin əhəmiyyətli hissəsində, xüsusən erkən və yüngül hallarda təsirlidir.
Müdaxiləvi və cərrahi müalicə
Konservativ müalicəyə kifayət qədər cavab verməyən hallarda kortikosteroid inyeksiyası tətbiq oluna bilər; bu, çox vaxt qısamüddətli rahatlıq verir, uzunmüddətli uğuru daha məhduddur və plantar yağ yastığının atrofiyası kimi yan təsirlər baxımından ehtiyat tələb edir. Spirtlə sklerozlaşdırıcı inyeksiya, radiotezlikli ablasiya və krioterapiya minimal invaziv alternativlərdir. Davamlı və ağır hallarda cərrahi müalicə düşünülür. Qızıl standart neoromanın xaric edilməsidir (nevrektomiya): neoroma və zədələnmiş sinir seqmenti çıxarılır; sinir kəsildiyi üçün zədələnmiş barmaqların bir-birinə baxan səthlərində daimi uyuşma gözlənilən nəticədir və pasiyentlərin çoxu bunu ağrının keçməsi müqabilində dözür. Alternativ olaraq sinir qorunmaqla sinir dekompressiyası (nevroliz) həyata keçirilə bilər. Mümkün ağırlaşmalara güdül neoroması və residiv daxildir.
Proqnoz
Erkən diaqnoz və uyğun müalicə ilə proqnoz ümumiyyətlə yaxşıdır. Konservativ müalicə və uyğun ayaqqabı pasiyentlərin əhəmiyyətli hissəsində əlamətlərə nəzarət edir; cərrahi xaricetmə davamlı hallarda yüksək uğur dərəcəsinə malikdir. Uzunmüddətli əlamətlər, böyük və ya çoxsaylı neoromalar və müşayiət edən pəncə patologiyaları proqnoza mənfi təsir göstərə bilər. Müalicə uğuru residiv hallarında daha aşağıdır. Müalicə planı hər pasiyent üçün fərdi olaraq müəyyənləşdirilir və heç bir nəticə zəmanətli deyil.
Mənbələr
- Bhatia M, Thomson L. Morton's neuroma - Current concepts review. J Clin Orthop Trauma. 2020;11(3):406-409.
- Jain S, Mannan K. The diagnosis and management of Morton's neuroma: a literature review. Foot Ankle Spec. 2013;6(4):307-317.
- Thomson CE, Gibson JN, Martin D. Interventions for the treatment of Morton's neuroma. Cochrane Database Syst Rev. 2004;(3):CD003118.
Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə fərdidir.