Qeyri-funksional hipofiz adenoması
Qeyri-funksional hipofiz adenomaları hipofiz vəzindən qaynaqlanan, lakin hormon artıqlığına bağlı klinik sindroma səbəb olmayan şişlərdir. Yavaş böyüdükləri üçün adətən böyük ölçüdə (makroadenoma) və ətraf strukturlara təzyiq əlamətləri ilə diaqnoz qoyulur.
Son yeniləmə: 2026-06-07
Tərif
Qeyri-funksional hipofiz adenomaları (QFHA) hipofiz vəzindən inkişaf edən, hormonun həddən artıq ifrazına bağlı aydın klinik mənzərə yaratmayan şişlərdir. Hipofiz adenomalarının əhəmiyyətli hissəsini təşkil edirlər. Funksional adenomalardan daha yavaş böyüdükləri üçün çox vaxt daha gec və daha böyük ölçüdə (10 mm-dən böyük makroadenoma) diaqnoz qoyulur. Cari təsnifatda bu şişlər üçün «hipofiz neyroendokrin şişi» (PitNET) termini də istifadə olunur.
Təsnifat və xüsusiyyətlər
Cari təsnifat hipofiz şişlərini hüceyrə nəsil xəttinə (transkripsiya faktorlarının ifadəsinə) görə qruplaşdırır. Qeyri-funksional adenomaların əksəriyyəti qonadotrop (SF-1 nəsli) şişlərdir və ümumiyyətlə daha az aqressiv gedişata malikdir. Bəzi alt tiplər (məsələn, səssiz kortikotrop adenomalar) daha invaziv davrana bilər və residiv meyli daha yüksəkdir. Qəti təsnifat əməliyyatdan sonra toxumanın immunohistokimyəvi müayinəsi ilə aparılır.
Əlamətlər
Ən çox rast gəlinən əlamətlər şişin ətraf strukturlara təzyiqi ilə bağlıdır. Görmə çarpazına təzyiq klassik olaraq hər iki tərəfdə xarici görmə sahələrinin itməsinə (bitemporal hemianopsiya) səbəb olur və görmə itiliyi azala bilər. Baş ağrısı tez-tez olur. Normal hipofiz toxumasının basqılanması hormon çatışmazlığına (yorğunluq, cinsi funksiya pozğunluğu, menstrual nizamsızlıq) səbəb ola bilər. Hipofiz ayaqcığının sıxılması nəticəsində prolaktinin yüngül artımı müşahidə oluna bilər. Qəfil şiddətli baş ağrısı ilə görmə itkisi şişdaxili qansızmaya (apopleksiya) işarə edən təcili haldır.
Diaqnostika
Kontrastlı hipofiz MRT-si diaqnostikanın qızıl standartıdır; şişin ölçüsünü, suprasellyar yayılmasını, görmə çarpazı ilə əlaqəsini və kavernoz sinusun cəlb olunmasını (Knosp dərəcələnməsi) göstərir. Görmə sahəsi müayinəsi (perimetriya) həm diaqnoz, həm də izləmə üçün mütləqdir. Hormonal qiymətləndirmə həm hipofiz çatışmazlığını, həm də gizli hormon ifrazını (səssiz adenoma) araşdırır. Əməliyyatdan sonra immunohistokimyəvi müayinə qəti diaqnozu verir.
Müalicə
Görmə pozğunluğu, aydın kütlə effekti, hormon çatışmazlığı və ya irəliləyən böyümə olduqda birinci sıra müalicə cərrahiyyədir. Müasir təcrübədə əməliyyat əsasən endoskopik endonazal (burun yolu ilə) transsfenoidal yanaşma ilə aparılır. Şiş kavernoz sinus kimi kritik strukturları əhatə etdikdə tam çıxarılma həmişə mümkün olmur; qalan/residiv şiş stereotaktik radiocərrahiyyə və ya fraksiyalı şüa terapiyası ilə müalicə olunur. Dərman müalicəsi bu şişlərdə məhdud rol oynayır.
İzləmə və proqnoz
Əməliyyatdan sonra izləmə görmə sahəsi müayinəsi, hipofiz MRT-si və hormonal panellə aparılır; hormon çatışmazlığı inkişaf edən xəstələrə əvəzedici (replasman) terapiya təyin edilir. Tam çıxarılma əldə olunan hallarda residiv riski daha aşağıdır, lakin uzunmüddətli izləmə tövsiyə olunur. Əlamətsiz, kiçik və böyüməyən şişlərdə izlə-gözlə yanaşması uyğun ola bilər. Nəticələr xəstədən asılı olaraq dəyişir və zəmanətli deyil.
Mənbələr
- Greenberg MS. Greenberg's Handbook of Neurosurgery. 10th ed. Thieme; 2023:861-873.
- Winn HR, ed. Youmans Neurological Surgery. 6th ed. Saunders; 2011:1481-1509.
- Osborn AG, Hedlund GL, Salzman KL. Osborn's Brain: Imaging, Pathology, and Anatomy. 2nd ed. Elsevier; 2018:795-807.
- Freda PU, et al. Pituitary Incidentaloma: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011.
Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə fərdidir.