ACTH Adenomu (Cushing Hastalığı)
ACTH salgılayan hipofiz tümörü, böbrek üstü bezlerini uyararak aşırı kortizol üretimine ve Cushing hastalığı tablosuna yol açar. Cushing hastalığı, endojen Cushing sendromunun en sık nedenidir. İyi huylu bir hipofiz nöroendokrin tümörü (PitNET) olmakla birlikte, kontrolsüz kortizol fazlalığı ciddi sistemik sonuçlar doğurur.
Son güncelleme: 2026-06-07
Tanım ve Terminoloji
ACTH adenomu (kortikotropinoma), hipofiz ön lobunun kortikotrop hücrelerinden köken alan ve adrenokortikotropik hormon (ACTH) salgılayan iyi huylu bir tümördür. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2022 sınıflamasında TPIT soyundan bir hipofiz nöroendokrin tümörü (PitNET) olarak tanımlanır. Burada önemli bir terim ayrımı vardır: 'Cushing hastalığı' özellikle hipofiz ACTH adenomuna bağlı kortizol fazlalığını ifade eder; 'Cushing sendromu' ise kortizol fazlalığının (hipofiz, böbrek üstü bezi, ektopik ACTH veya dışarıdan steroid kullanımı gibi) tüm nedenlerini kapsayan genel terimdir.
Epidemiyoloji
Cushing hastalığı, dışarıdan steroid kullanımına bağlı olmayan (endojen) Cushing sendromunun en sık nedenidir. Kadınlarda erkeklere göre belirgin olarak daha sıktır ve en çok üreme çağındaki kadınlarda görülür. Tümörlerin büyük çoğunluğu küçük boyutludur (mikroadenom, 10 mm'nin altında); bu durum tümörü görüntülemekte güçlük yaratabilir.
Belirtiler
Belirtiler kronik kortizol fazlalığının dokular üzerindeki etkilerinden kaynaklanır ve genellikle yıllar içinde gelişir. Tipik bulgular arasında gövde ağırlıklı (santral) kilo alımı, yuvarlaklaşmış yüz ('ay yüzü'), ense-üst sırt bölgesinde yağ birikimi, ciltte kolay morarma ve geniş mor çatlaklar (stria), kollar ve bacaklarda incelme ile kas güçsüzlüğü yer alır. Sık eşlik eden durumlar hipertansiyon, diyabet veya glukoz tolerans bozukluğu, kemik erimesi (osteoporoz) ve depresyon, anksiyete gibi nöropsikiyatrik belirtilerdir. Bağışıklığın baskılanmasına bağlı enfeksiyon eğilimi de görülebilir.
Tanı
Tanı iki aşamalıdır. İlk aşamada kortizol fazlalığı doğrulanır; bu amaçla 24 saatlik idrarda serbest kortizol, gece tükürük kortizolü ve düşük doz deksametazon süpresyon testi gibi testler kullanılır ve genellikle en az iki testin uyumlu pozitifliği aranır. İkinci aşamada kortizol fazlalığının kaynağı araştırılır: plazma ACTH düzeyi ACTH'a bağlı (hipofiz veya ektopik) ile ACTH'tan bağımsız (böbrek üstü bezi) nedenleri ayırmaya yardımcı olur. Hipofiz MR adenomu göstermede değerlidir ancak küçük adenomların önemli bir kısmı MR'da görülmeyebilir; bu durumda hipofiz ile ektopik kaynak ayrımında altın standart, bilateral inferior petrozal sinüs örneklemesi (BIPSS) adı verilen invaziv testtir.
Tedavi Seçenekleri
Birinci basamak tedavi transsfenoidal endoskopik cerrahidir; deneyimli ellerde, özellikle MR'da görülen küçük adenomlarda remisyon oranları yüksektir. Cerrahi sonrası sabah kortizol düzeyinin çok düşmesi başarılı bir çıkarımın göstergesidir ve geçici böbrek üstü bezi yetmezliği nedeniyle bir süre kortizol replasmanı gerekir. Cerrahinin başarısız olduğu, nüks eden veya cerrahiye uygun olmayan olgularda kortizol sentezini baskılayan ilaçlar (örneğin osilodrostat, metirapon, ketokonazol) kullanılır; bunlar kortizol fazlalığını kontrol eder ancak tümörü küçültmez. Seçilmiş olgularda hipofizi hedefleyen pasireotid veya yardımcı olarak dopamin agonisti kullanılabilir. Tüm seçenekler tükendiğinde bilateral adrenalektomi kesin kortizol kontrolü sağlar ancak ömür boyu hormon replasmanı gerektirir ve Nelson sendromu riski taşır; ilerleyici olgularda radyoterapi uygulanabilir.
Prognoz
Cushing hastalığı iyi huylu bir tümöre bağlıdır, ancak tedavi edilmeyen kortizol fazlalığı kalp-damar hastalıkları, enfeksiyonlar ve tromboembolik olaylar nedeniyle mortaliteyi belirgin biçimde artırır. Kortizol fazlalığının etkili kontrolü ile bu riskler büyük ölçüde geriler. Cerrahi sonrası nüks görülebildiğinden ömür boyu takip gereklidir; takipte idrar serbest kortizolü, gece tükürük kortizolü ve hipofiz MR kullanılır. Tedavi multidisipliner bir ekiple planlanır; sonuçlar olgudan olguya değişir ve hiçbir sonuç garanti edilemez.
Kaynaklar
- Asa SL, et al. Overview of the 2022 WHO Classification of Pituitary Tumors. Endocr Pathol. 2022.
- Nieman LK, et al. The Diagnosis of Cushing's Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2008.
- Nieman LK, et al. Treatment of Cushing's Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2015.
- Fleseriu M, et al. Consensus on diagnosis and management of Cushing's disease: a guideline update. Lancet Diabetes Endocrinol. 2021.
Bu madde genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararı kişiye özeldir.