ATRT (Atipik Teratoid Rabdoid Tümör)
ATRT (atipik teratoid rabdoid tümör), bebek ve küçük çocuklarda görülen, son derece nadir ve agresif bir embriyonel beyin tümörüdür. SMARCB1 (nadiren SMARCA4) geninin kaybı ile karakterizedir ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) sınıflamasında derece 4 olarak yer alır.
Son güncelleme: 2026-06-06
Tanım
ATRT, ilk kez 1987'de tanımlanmış, embriyonel kökenli bir santral sinir sistemi tümörüdür. Adını mikroskobik görünümündeki karakteristik 'rabdoid' hücrelerden alır. DSÖ sınıflamasında derece 4 olarak yer alan, hızlı büyüyen ve erken yayılma eğilimi gösteren bir tümördür.
Epidemiyoloji
ATRT tüm pediatrik beyin tümörlerinin yaklaşık %1-2'sini oluşturur; ancak 3 yaş altı bebeklerde bu oran belirgin artar ve kötü huylu beyin tümörlerinin önemli bir bölümünü teşkil eder. En sık 18-24 aylık bebeklerde görülür, hafif erkek baskınlığı vardır. Olguların yaklaşık %60'ı infratentoryal (arka çukur), %40'ı supratentoryal yerleşimlidir.
Genetik ve Moleküler Temel
Olguların yaklaşık %95'inde SMARCB1 (INI1) geni, %5'inde SMARCA4 geni inaktive olmuştur; bu genler kromatin düzenleyici SWI/SNF kompleksinin kritik parçalarıdır. Olguların yaklaşık dörtte birinde mutasyon kalıtsaldır (germline) ve rabdoid tümör predispozisyon sendromu (RTPS) olarak adlandırılır. DNA metilasyon profillemesi ATRT'yi üç moleküler alt tipe ayırır: ATRT-TYR, ATRT-SHH ve ATRT-MYC; bu alt tiplerin seyri farklıdır.
Belirtiler
Belirtiler tümörün yeri ve çocuğun yaşına göre değişir ve genellikle hızlı ilerler. İnfratentoryal tümörlerde kafa içi basınç artışına bağlı bulgular öne çıkar: bebeklerde huzursuzluk, fışkırır tarzda kusma, baş çevresinde hızlı büyüme (makrosefali) ve fontanel kabarıklığı. Denge ve koordinasyon bozukluğu (ataksi) sıktır. Supratentoryal tümörlerde nöbet, güçsüzlük ve kişilik değişiklikleri görülebilir. ATRT erken dönemde beyin omurilik sıvısı yoluyla yayılabilir; tanı anında olguların önemli bölümünde leptomeningeal tutulum vardır.
Tanı
Tanıda kontrastlı beyin MR ilk tercihtir; tümör tipik olarak heterojen, solid ve kistik bileşenler içeren, belirgin kontrast tutan bir kitle olarak görülür ve sıklıkla diffüzyon kısıtlaması gösterir. Yayılımı değerlendirmek için tüm omurilik MR'ı zorunludur. Kesin tanı doku incelemesi ile konur; en önemli belirteç immünohistokimyada INI1 (SMARCB1) ekspresyonunun kaybıdır. SMARCB1 veya SMARCA4 mutasyonlarının moleküler testlerle gösterilmesi tanıyı kesinleştirir; ayrıca kalıtsal mutasyon açısından germline test önerilir.
Tedavi
Tedavi multidisipliner bir yaklaşım gerektirir ve cerrahi, kemoterapi ve radyoterapinin birlikte kullanıldığı yoğun protokollere dayanır. Cerrahide amaç güvenli sınırlar içinde mümkün olan en geniş rezeksiyondur (gross total rezeksiyon en önemli prognostik etkendir). Yoğun çoklu ilaç kemoterapisi ve seçilmiş olgularda yüksek doz kemoterapi ile otolog kök hücre desteği uygulanır. Radyoterapi 3 yaş üstü çocuklarda standart tedavinin parçasıdır; gelişmekte olan beyin üzerindeki yan etkileri nedeniyle 3 yaş altında mümkün olduğunca ertelenir. EZH2 inhibitörü tazemetostat, SMARCB1 kaybı olan tümörlerde hızlandırılmış onay almıştır ve seçilmiş olgularda araştırılmaktadır.
Prognoz
ATRT'nin genel prognozu kötüdür; ortalama sağkalım literatürde 12-18 ay olarak bildirilir. Ancak gross total rezeksiyon sağlanan ve yoğun multimodal tedavi alan seçilmiş olgularda uzun dönem sağkalım mümkün olabilmektedir. Moleküler alt tip seyri etkiler: ATRT-SHH görece daha iyi, ATRT-MYC ise daha kötü prognozludur. Nüks oranı yüksektir. Sonuçlar bireysel olup hiçbir sonuç garanti edilemez; ailelere kapsamlı destek ve gerektiğinde genetik danışmanlık sunulmalıdır.
Kaynaklar
- Louis DN, et al. The 2021 WHO Classification of Tumors of the Central Nervous System. Neuro Oncol. 2021.
- Ho B, et al. Molecular subgrouping of atypical teratoid/rhabdoid tumors. Neuro Oncol. 2020.
- Frühwald MC, et al. Atypical teratoid/rhabdoid tumors — current concepts, advances in biology, and potential future therapies. Neuro Oncol. 2016.
- StatPearls — Atypical Teratoid Rhabdoid Tumor. NCBI Bookshelf.
Bu madde genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararı kişiye özeldir.