Menenjitler
Menenjit, beyni ve omuriliği saran zarların (meninkslerin) enflamasyonudur. Bakteriyel, viral, fungal veya parazitik etkenlerle gelişebilir. Bakteriyel menenjit en ciddi formdur ve acil tedavi edilmezse saatler-günler içinde ölüme veya kalıcı nörolojik hasara yol açabilir; viral menenjit ise genellikle daha hafif seyreder. Klasik üçlü ateş, baş ağrısı ve boyun sertliğidir. Tanı lomber ponksiyon ve beyin omurilik sıvısı (BOS) analiziyle konur.
Son güncelleme: 2026-06-07
Tanım ve Etkenler
Menenjit, subaraknoid aralık ve beyin omurilik sıvısının (BOS) enflamasyonudur. Bakteriyel menenjit en sık Streptococcus pneumoniae ve Neisseria meningitidis tarafından oluşturulur; aşılamanın yaygınlaşmasıyla Haemophilus influenzae azalmıştır. Yenidoğanlarda grup B streptokok, E. coli ve Listeria; yaşlılarda ve bağışıklığı baskılanmış hastalarda Listeria ve gram-negatif bakteriler öne çıkar. Viral menenjit en sık enterovirüsler tarafından oluşturulur. Fungal ve tüberküloz menenjiti ise kronik seyreder ve genellikle bağışıklığı baskılanmış hastalarda görülür.
Patogenez
Bakteriyel menenjitte etkenler önce nazofarenkste yerleşir, mukozayı aşarak kana geçer (bakteriyemi) ve kan-beyin bariyerini aşarak subaraknoid aralığa ulaşır. BOS'taki bakteriyel çoğalma güçlü bir enflamatuar yanıtı tetikler; sitokin salınımı, kan-beyin bariyeri geçirgenliğinin artması, beyin ödemi, kafa içi basınç artışı ve serebral iskemi gelişebilir. Sinüzit, otitis media, mastoidit gibi komşu enfeksiyonlardan veya kafa tabanı kırığına bağlı BOS kaçağından doğrudan yayılım da bir mekanizmadır.
Belirtiler
Klasik üçlü olan ateş, şiddetli baş ağrısı ve boyun sertliği hastaların yarısına yakınında birlikte bulunur; ancak en az iki bulgu büyük çoğunlukta vardır. Eşlik eden bulgular ışıktan rahatsızlık (fotofobi), bulantı-kusma, bilinç değişikliği ve nöbettir. Neisseria meningitidis menenjitinde peteşiyal/purpurik döküntü görülebilir ve hızla ilerleyen ağır tablo (Waterhouse-Friderichsen sendromu) gelişebilir. Süt çocuklarında huzursuzluk, beslenme güçlüğü ve fontanel kabarıklığı; yaşlılarda ise atipik tablo ve konfüzyon ön planda olabilir.
Tanı
Tanıda lomber ponksiyon ve BOS analizi altın standarttır. Bakteriyel menenjitte BOS bulanık görünür; lökosit sayısı belirgin artmıştır (nötrofil baskın), protein yüksek, şeker (glukoz) düşüktür. Viral menenjitte ise lökosit artışı daha düşüktür (lenfosit baskın), şeker normaldir. Gram boyama ve BOS kültürü etkeni gösterir; antibiyotik öncesi alınan kan kültürleri ve hızlı PCR testleri tanıya katkı sağlar. Bağışıklığı baskılanmış hasta, yeni nöbet, papilödem, odak nörolojik defisit veya bilinç bozukluğu gibi seçilmiş durumlarda lomber ponksiyon öncesi beyin BT istenir.
Tedavi — Bakteriyel Menenjit
Bakteriyel menenjit acil bir durumdur; her saatlik gecikme prognozu kötüleştirir. Şüphe durumunda kan kültürü alındıktan hemen sonra, gerekirse lomber ponksiyon sonucu beklenmeden, ilk saat içinde empirik antibiyotik başlanır. Empirik tedavi yaşa ve risk faktörlerine göre seçilir (sıklıkla bir 3. kuşak sefalosporin ile vankomisin; yaşlı veya bağışıklığı baskılanmış hastalarda Listeria kapsamı için ampisilin eklenir). Kültür sonucuna göre hedefe yönelik tedaviye geçilir. Deksametazon (kortikosteroid), antibiyotikten hemen önce veya birlikte başlandığında, özellikle pnömokok menenjitinde işitme kaybı gibi sekel riskini azaltır.
Korunma ve Prognoz
Aşılama en etkili korunma yöntemidir: Haemophilus influenzae tip b, pnömokok ve meningokok aşıları rutin programlarda yer alır. Neisseria meningitidis menenjitinde yakın temaslılara ilk 24 saat içinde antibiyotik profilaksisi önerilir. Viral menenjit genellikle destek tedavisiyle kendiliğinden iyileşir (HSV menenjitinde asiklovir verilir). Bakteriyel menenjitte erken tedaviyle bile mortalite düşük değildir ve hayatta kalanların önemli bir bölümünde işitme kaybı, bilişsel etkilenme veya epilepsi gibi kalıcı sekeller görülebilir. Sonuçlar bireysel olup garanti edilemez.
Kaynaklar
- van de Beek D, et al. ESCMID guideline: diagnosis and treatment of acute bacterial meningitis. Clin Microbiol Infect. 2016.
- Tunkel AR, et al. IDSA Practice Guidelines for the Management of Bacterial Meningitis. Clin Infect Dis. 2004.
- van de Beek D, et al. Community-acquired bacterial meningitis. Nat Rev Dis Primers. 2016.
- Brouwer MC, et al. Corticosteroids for acute bacterial meningitis. Cochrane Database Syst Rev. 2015.
Bu madde genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararı kişiye özeldir.