Non-fonksiyonel Hipofiz Adenomu
Non-fonksiyonel hipofiz adenomları, hipofiz bezinden kaynaklanan ancak hormon fazlalığına bağlı klinik bir sendroma yol açmayan tümörlerdir. Yavaş büyüdükleri için genellikle büyük boyutta (makroadenom) ve çevre yapılara bası belirtileriyle tanı alırlar.
Son güncelleme: 2026-06-07
Tanım
Non-fonksiyonel hipofiz adenomları (NFPA), hipofiz bezinden gelişen, fazla hormon salgısına bağlı belirgin bir klinik tablo oluşturmayan tümörlerdir. Hipofiz adenomlarının önemli bir bölümünü oluştururlar. Fonksiyonel adenomlara göre daha yavaş büyüdükleri için sıklıkla daha geç ve daha büyük boyutta (10 mm üzeri makroadenom) tanı alırlar. Güncel sınıflamada bu tümörler için 'hipofiz nöroendokrin tümörü' (PitNET) terimi de kullanılmaktadır.
Sınıflama ve Özellikler
Güncel sınıflama, hipofiz tümörlerini hücre soy çizgisine (transkripsiyon faktörü ekspresyonuna) göre gruplar. Non-fonksiyonel adenomların çoğu gonadotrop (SF-1 soyu) tümörlerdir ve genellikle daha az agresif seyreder. Bazı alt tipler (örneğin sessiz kortikotrop adenomlar) daha invaziv davranabilir ve nüks eğilimi daha yüksektir. Kesin sınıflama, cerrahi sonrası dokunun immünohistokimyasal incelemesiyle yapılır.
Belirtiler
En sık belirtiler tümörün çevre yapılara basısına bağlıdır. Optik kiazmaya bası, klasik olarak iki yandaki dış görme alanlarının kaybına (bitemporal hemianopsi) yol açar; görme keskinliğinde azalma görülebilir. Baş ağrısı sıktır. Normal hipofiz dokusunun baskılanması hormon eksikliklerine (yorgunluk, cinsel işlev bozukluğu, adet düzensizliği) neden olabilir. Sap basısına bağlı hafif prolaktin yüksekliği görülebilir. Ani şiddetli baş ağrısı ve görme kaybı, tümör içine kanama (apopleksi) açısından acil bir durumdur.
Tanı
Tanıda kontrastlı hipofiz MR'ı altın standarttır; tümörün boyutunu, suprasellar uzanımını, optik kiazma ile ilişkisini ve kavernöz sinüs tutulumunu (Knosp derecelendirmesi) gösterir. Görme alanı muayenesi (perimetri) hem tanı hem takip için zorunludur. Hormonal değerlendirme ile hem hipofiz yetmezliği hem de gizli hormon salgısı (sessiz adenom) araştırılır. Cerrahi sonrası kesin tanı için immünohistokimyasal inceleme yapılır.
Tedavi
Görme bozukluğu, belirgin kitle etkisi, hormon yetmezliği veya ilerleyici büyüme varlığında birinci basamak tedavi cerrahidir. Modern uygulamada cerrahi büyük ölçüde endoskopik endonazal (burun yoluyla) transsfenoidal yaklaşımla yapılır. Tümör kavernöz sinüs gibi kritik yapıları sardığında tam çıkarım her zaman mümkün olmaz; kalan/nükseden tümörde stereotaktik radyocerrahi veya fraksiyone radyoterapi uygulanır. Medikal tedavinin bu tümörlerde rolü sınırlıdır.
Takip ve Prognoz
Cerrahi sonrası görme alanı testi, hipofiz MR'ı ve hormonal panel ile takip yapılır; hormon eksikliği gelişen hastalarda yerine koyma (replasman) tedavisi düzenlenir. Tam çıkarım sağlanan olgularda nüks riski daha düşüktür ancak uzun süreli izlem önerilir. Asemptomatik, küçük ve büyümeyen tümörlerde izle-takip et yaklaşımı uygun olabilir. Sonuçlar hastaya göre değişir ve garanti edilemez.
Kaynaklar
- Asa SL, et al. Overview of the 2022 WHO Classification of Pituitary Tumors. Endocr Pathol. 2022.
- Greenman Y, Stern N. Non-functioning pituitary adenomas. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. 2009.
- Freda PU, et al. Pituitary Incidentaloma: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011.
- StatPearls — Pituitary Adenoma. NCBI Bookshelf.
Bu madde genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararı kişiye özeldir.