Peroneal Sinir Hasarı ve Düşük Ayak
Peroneal (fibular) sinir hasarı, alt ekstremitede sık görülen bir periferik sinir kompresyonu veya yaralanmasıdır. En belirgin bulgusu ayak dorsifleksiyonunun (ayağı yukarı kaldırma) yapılamadığı 'düşük ayak' (foot drop) tablosudur. Tedavi nedene ve hasar derecesine göre değişir; kompresyonun giderilmesi, ayak-bilek ortezi (AFO), fizik tedavi ve seçilmiş olgularda cerrahi (dekompresyon, sinir veya tendon transferi) uygulanır.
Son güncelleme: 2026-06-07
Tanım ve Anatomi
Peroneal sinir (fibular sinir), siyatik sinirin iki ana dalından biridir. Dizin arkasından lateral-aşağı doğru seyrederek fibula başının hemen altından dolanır; bu noktada deri altında ve kemik üzerinde yüzeyel seyrettiği için travma ve basıya çok açıktır. Burada derin ve yüzeyel dallara ayrılır. Derin peroneal sinir ayak ve parmak dorsifleksiyonunu (tibialis anterior, ekstensör kaslar), yüzeyel peroneal sinir ise ayak eversiyonunu (peroneus longus/brevis) sağlar ve ayak sırtının duyusunu taşır. Düşük ayak, dorsifleksiyon kaybına bağlı olarak ayağın aşağı sarkması durumudur.
Nedenler ve Risk Faktörleri
En sık neden fibula başı seviyesinde kompresyondur: uzun süre bacak bacak üstüne atma, uzamış yatış, alçı veya dıştan baskı, hızlı kilo kaybı (koruyucu yağ dokusunun azalması). Diğer nedenler arasında travmatik yaralanmalar (diz/bacak kırıkları, kesiler), cerrahi (diz cerrahisi, total diz protezi) komplikasyonları, kitle basısı (ganglion veya Baker kisti, tümör), diabetes mellitus ve sistemik nöropatiler yer alır. Sinir hasarının şiddeti nöropraksi (geçici iletim bloğu), aksonotmezi (akson kesisi, kılıf korunmuş) ve nörotmezi (tam kesi) olarak sınıflandırılır.
Belirtiler
Ana bulgu düşük ayaktır: ayağı yukarı kaldıramama ve yürürken ayak ucunun yere sürtmesi. Hasta bunu telafi etmek için kalça ve dizi aşırı kaldırarak yürür ('steppage' yürüyüşü). Ayak parmaklarını kaldırma ve ayağı dışa çevirme (eversiyon) güçsüzlüğü, ayak bileğinde burkulma eğilimi görülebilir. Uzun süreli hasarda ön bacak kaslarında atrofi gelişir. Duyusal bulgular motor bulgulara göre daha siliktir; ayak sırtının dış kısmında uyuşma ve karıncalanma olabilir. Önemli bir ayırt edici bulgu, ayak plantarfleksiyonunun (parmak ucuna basma) korunmasıdır; bu, tibial sinirin sağlam olduğunu gösterir.
Tanı
Tanı klinik muayene ve elektrofizyolojik testlerle (EMG/sinir ileti çalışması) konur. Muayenede dorsifleksiyon güçsüzlüğü, steppage yürüyüşü ve korunmuş plantarfleksiyon değerlendirilir; fibula başı üzerine vurmakla distale yayılan parestezi (Tinel bulgusu) görülebilir. EMG/NCS hasarın yerini (fibula başı), tipini (nöropraksi/aksonotmezi) ve şiddetini belirler ve iyileşmeyi izlemede kullanılır. Görüntüleme (MR, yüksek çözünürlüklü ultrason) kompresyon kaynağını veya lomber MR L5 radikülopatisini araştırmak için yapılabilir. Ayırıcı tanıda L5 radikülopatisi (genellikle bacak ağrısı eşlik eder, EMG'de paraspinal denervasyon), siyatik sinir hasarı ve Charcot-Marie-Tooth gibi herediter nöropatiler yer alır.
Konservatif Tedavi
İlk tercih konservatif tedavidir. Kompresyon kaynağı ortadan kaldırılır (pozisyon değişikliği, alçının gevşetilmesi), eşlik eden diabet kontrol altına alınır. Fizik tedavi kritiktir: pasif eklem hareket açıklığı egzersizleri ve Aşil tendonu germe kontraktürü önler; iyileşme başladığında aktif güçlendirme eklenir; fonksiyonel elektriksel stimülasyon kas atrofisini azaltabilir. Orta-ağır düşük ayakta ayak-bilek ortezi (AFO) güvenli yürümeyi sağlar, düşmeyi ve kontraktürü önler. İyileşme süresi hasar tipine bağlıdır; nöropraksi haftalar içinde, aksonotmezi aylar içinde (rejenerasyon yaklaşık 1 mm/gün) düzelir. Belirli bir süre içinde iyileşme olmazsa cerrahi değerlendirilir.
Cerrahi Tedavi
Cerrahi; konservatif tedaviye yanıt vermeyen kronik kompresyon, ilerleyici hasar, tam sinir kesisi (nörotmezi), kitle basısı veya kalıcı düşük ayak durumunda düşünülür. Seçenekler arasında peroneal sinir dekompresyonu (fibula başı seviyesinde sinirin serbestleştirilmesi ve nöroliz), travmatik kesilerde sinir onarımı veya sinir grefti, proksimal/geç olgularda sinir transferi (örneğin tibial sinir dalından derin peroneal sinire) ve kalıcı hasarda tendon transferi (en sık tibialis posterior tendonunun ayak sırtına aktarılması) yer alır. Tendon transferi fonksiyonel düzelme sağlar ve uygun olgularda ortez ihtiyacını azaltabilir. Sinir cerrahisinin zamanlaması (kas atrofisi gelişmeden) sonucu belirler.
Prognoz
Prognoz hasarın tipine, süresine ve nedenine bağlıdır. Nöropraksi olgularında iyileşme genellikle tamdır; aksonotmezide mesafe ve zamana bağlı olarak kısmi veya tam iyileşme görülür; nörotmezide spontan iyileşme olmaz ve cerrahi onarım gerekir. Erken tanı, kompresyonun kaldırılması ve fizik tedavi prognozu belirgin biçimde iyileştirir. Bir grup hastada kalıcı güçsüzlük kalabilir ve sürekli ortez veya tendon transferi gerekebilir. Tedavi planı her hasta için bireysel olarak belirlenir ve hiçbir sonuç önceden garanti edilemez.
Kaynaklar
- Marciniak C. Fibular (peroneal) neuropathy: electrodiagnostic features and clinical correlates. Phys Med Rehabil Clin N Am. 2013.
- Poage C, Roth C, Scott B. Peroneal nerve palsy: evaluation and management. J Am Acad Orthop Surg. 2016.
- Stewart JD. Foot drop: where, why and what to do? Pract Neurol. 2008.
- Bowley MP, Doughty CT. Entrapment neuropathies of the lower extremity. Med Clin North Am. 2019.
- Seddon HJ. Three types of nerve injury. Brain. 1943.
Bu madde genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararı kişiye özeldir.