Prolaktinoma
Prolaktinoma, hipofiz bezinin ön lobundan kaynaklanan ve aşırı prolaktin hormonu salgılayan iyi huylu bir tümördür (hipofiz nöroendokrin tümörü, PitNET). En sık görülen fonksiyonel hipofiz tümörüdür ve kadınlarda erkeklere göre belirgin olarak daha sıktır. Diğer hipofiz tümörlerinin aksine birinci basamak tedavisi cerrahi değil, ilaçla (dopamin agonisti) tedavidir.
Son güncelleme: 2026-06-07
Tanım
Prolaktinoma, hipofiz ön lobunun (adenohipofiz) laktotrop hücrelerinden köken alan ve prolaktin hormonu salgılayan iyi huylu bir tümördür. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2022 hipofiz tümör sınıflamasıyla birlikte bu tümörler için 'hipofiz adenomu' yerine 'hipofiz nöroendokrin tümörü (PitNET)' terimi kullanılmaya başlanmıştır; prolaktinoma PIT1 soyundan bir PitNET olarak tanımlanır. Tüm fonksiyonel hipofiz tümörlerinin büyük bölümünü oluşturur.
Epidemiyoloji
Prolaktinoma en sık görülen fonksiyonel hipofiz tümörüdür. Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık on kat daha sık görülür. Kadınlarda en sık üreme çağında (20-40 yaş) tanı alır; erkeklerde ise belirtiler daha geç fark edildiğinden tanı genellikle daha ileri yaşta ve daha büyük tümör boyutunda konur. Olguların önemli kısmı estrojenin laktotrop hücreleri uyarması nedeniyle kadın ağırlıklıdır.
Belirtiler
Belirtiler yüksek prolaktinin hormonal etkilerinden ve büyük tümörlerde kitle etkisinden kaynaklanır. Kadınlarda en sık adet düzensizliği veya yokluğu (amenore/oligomenore), meme ucundan süt gelmesi (galaktore), kısırlık ve cinsel istekte azalma görülür. Erkeklerde cinsel istek kaybı, sertleşme sorunu ve kısırlık ön plandadır; bu belirtiler özgül olmadığından tanı gecikebilir. Büyük tümörlerde (makroprolaktinoma) optik kiazma basısına bağlı görme alanı kaybı (bitemporal hemianopsi), baş ağrısı ve diğer hipofiz hormonlarında eksiklik (hipopituitarizm) ortaya çıkabilir.
Sınıflama
Prolaktinomalar boyutlarına göre sınıflandırılır. Mikroprolaktinoma 10 mm'den küçüktür ve özellikle kadınlarda erken hormonal belirtilerle erken tanı aldığı için en sık görülen formdur. Makroprolaktinoma 10 mm ve üzeridir; sıklıkla erkeklerde ve daha yüksek prolaktin düzeyleriyle görülür, kitle etkisi belirgin olabilir. Çok nadir görülen dev (giant) prolaktinoma 40 mm ve üzerinde olup çok yüksek prolaktin düzeyleri ve agresif lokal büyüme ile karakterizedir.
Tanı
Tanıda en önemli test serum prolaktin düzeyidir; düzey genellikle tümör boyutu ile orantılıdır ve çok yüksek değerler makroprolaktinomayı düşündürür. Çok büyük tümörlerde laboratuvar tekniğine bağlı olarak yanlış düşük ölçüm yapılabilen 'hook etkisi' göz önünde bulundurulmalıdır. Prolaktin yüksekliğinin gebelik, bazı ilaçlar (özellikle antipsikotikler ve mide ilaçları), hipotiroidi ve böbrek-karaciğer yetmezliği gibi diğer nedenleri ayırıcı tanıda dışlanmalıdır. Kontrastlı hipofiz MR tümörü görüntülemede altın standarttır; makroprolaktinomada görme alanı testi ve diğer hipofiz hormonlarının değerlendirilmesi gerekir.
Tedavi Seçenekleri
Diğer hipofiz tümörlerinin aksine prolaktinomada birinci basamak tedavi cerrahi değil, dopamin agonisti ilaçlardır. Kabergolin çoğu olguda altın standart kabul edilir; prolaktin düzeyini büyük oranda normalleştirir ve tümörü küçültür, haftada iki kez kullanımı ve iyi tolere edilmesi avantajlıdır. Bromokriptin alternatif bir seçenektir ve gebelik planlanan olgularda tercih edilebilir. İlaç tedavisi genellikle en az birkaç yıl sürdürülür; kesildikten sonra nüks görülebileceğinden takip gerekir. Cerrahi (transsfenoidal endoskopik yaklaşım), ilaç direnci veya tolere edilememesi, akut görme kaybı ya da tümör içine kanama gibi durumlarda gündeme gelir. Dirençli veya agresif olgularda radyoterapi ve seçilmiş olgularda temozolomid gibi ek tedaviler değerlendirilebilir.
Prognoz
Prolaktinoma iyi huylu bir tümördür, metastaz yapmaz ve tedaviye yanıt genellikle çok iyidir. Olguların büyük çoğunluğunda ilaç tedavisi ile prolaktin normalleşir, tümör küçülür ve belirtiler geriler; kadınlarda doğurganlık çoğunlukla geri kazanılır. Tedavi edilmeyen büyük tümörlerde kalıcı görme kaybı, hipopituitarizm ve kemik kaybı gibi sorunlar gelişebilir. Tedavi endokrinoloji ve beyin cerrahisini içeren bir ekiple planlanır; sonuçlar olgudan olguya değişir ve hiçbir sonuç garanti edilemez.
Kaynaklar
- Asa SL, et al. Overview of the 2022 WHO Classification of Pituitary Tumors. Endocr Pathol. 2022.
- Melmed S, et al. Diagnosis and Treatment of Hyperprolactinemia: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011.
- Petersenn S, et al. Diagnosis and management of prolactin-secreting pituitary adenomas: a Pituitary Society consensus statement. Nat Rev Endocrinol. 2023.
- Molitch ME. Diagnosis and Treatment of Pituitary Adenomas: A Review. JAMA. 2017.
Bu madde genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararı kişiye özeldir.