Servikal Kırıklar (Boyun Omurları Kırıkları)
Servikal kırıklar, boyun omurlarını (C1-C7) etkileyen travmatik yaralanmalardır ve spinal travmaların önemli bir bölümünü oluşturur. Trafik kazaları, yüksekten düşme, dalış ve spor yaralanmaları en sık nedenlerdir. Servikal omurga, üst (C1-C2) ve alt (C3-C7) bölgelere ayrılır ve her bölgenin kendine özgü kırık tipleri vardır. Tedavi, kırığın tipine, stabilitesine ve nörolojik duruma göre konservatif veya cerrahi olabilir.
Son güncelleme: 2026-06-07
Tanım ve Anatomi
Servikal kırıklar, yüksek enerjili travmalara bağlı gelişen ve potansiyel olarak hayatı tehdit eden yaralanmalardır. Servikal omurga, başın hareketliliğini sağlarken spinal kordun en hassas bölümünü barındırır. Bu seviyedeki omurilik solunum merkezlerini (C3-C5 frenik sinir) ve üst ekstremite fonksiyonlarını kontrol ettiğinden, servikal seviyede ciddi omurilik hasarı solunum yetmezliği ve dört ekstremite felci (tetrapleji) ile sonuçlanabilir. Omurga anatomik olarak üst servikal (C1 atlas, C2 aksis) ve alt servikal (C3-C7) bölgelere ayrılır.
Kırık Tipleri
Üst servikal bölgede C1 (atlas) kırıkları çoğunlukla aksiyel yükleme ile oluşur ve Jefferson kırığı olarak bilinir. C2 (aksis) kırıkları üç ana grupta görülür: odontoid kırıkları (Anderson-D'Alonzo tip I-II-III; tip II yüksek kaynamama riski taşır), hangman kırığı (aksis pediküllerinin iki taraflı kırığı) ve aksis korpus kırıkları. Alt servikal bölge (C3-C7) yaralanmaları AO Spine sınıflamasıyla değerlendirilir: tip A (kompresyon), tip B (distraksiyon) ve en şiddetli grup olan tip C (translasyon/rotasyon). Alt servikal kırıklarda nörolojik defisit görece sık görülür.
Belirtiler
Başlıca bulgular kırık bölgesinde şiddetli ve lokalize boyun ağrısı, posterior servikal hassasiyet, boyun hareketlerinde belirgin kısıtlılık ve refleks kas spazmıdır. Omurilik veya sinir kökü etkilendiğinde kol ve bacaklarda güçsüzlük, duyu kaybı, uyuşma-karıncalanma görülebilir. Akut komplet omurilik hasarında spinal şok (gevşek felç, refleks kaybı, düşük tansiyon, yavaş nabız) tablosu ortaya çıkabilir. C3-C5 seviyesindeki yaralanmalarda frenik sinir etkilenerek solunum güçlüğü ve mekanik solunum desteği ihtiyacı doğabilir. Mesane-barsak kontrolünün kaybı da görülebilir.
Tanı
Tanı, yüksek klinik şüphe ve sistematik radyolojik değerlendirme gerektirir. Tüm travma hastaları, omurilik hasarı dışlanana kadar servikal immobilizasyonla (sert boyunluk) ele alınır. NEXUS ve Canadian C-Spine Rule gibi klinik kurallar, hangi hastalarda görüntüleme gerektiğini belirler. Bilgisayarlı tomografi (BT) kemik anatomisini değerlendirmede ve kırık tespitinde altın standarttır. Manyetik rezonans görüntüleme (MR), bağ (ligaman) yaralanmalarını, disk hernilerini ve omurilik kontüzyonunu göstermede esastır; radyolojik bulgu olmaksızın omurilik hasarının görülebildiği SCIWORA tablosunda da MR tanı için gereklidir. Vertebral arter yaralanması şüphesinde BT anjiyografi istenir.
Stabilite Değerlendirmesi
Tedavi kararı büyük ölçüde kırığın stabil mi yoksa instabil mi olduğuna bağlıdır. White-Panjabi kriterleri stabilite değerlendirmesinde kullanılır: sagittal düzlemde belirgin açılanma, vertebra kayması (translasyon) ve hem ön hem arka kolonu ilgilendiren bağ hasarı instabiliteyi gösterir. Stabil kırıklarda omurilik hasarı riski düşüktür ve konservatif tedavi uygun olabilir; instabil kırıklarda ise omurilik hasarı riski artar ve cerrahi stabilizasyon gündeme gelir.
Tedavi
Akut dönemde havayolu, solunum ve dolaşım stabilizasyonu sağlanır; ortalama arteriyel basınç korunarak omuriliğin kanlanması desteklenir. Stabil kırıklarda konservatif tedavi (Philadelphia/Miami-J boyunluk veya halo vest ile 6-12 hafta immobilizasyon) tercih edilir ve radyolojik takiple kaynama izlenir. İnstabil kırıklarda, omurilik basısında veya ilerleyici nörolojik defisitte cerrahi yapılır: alt servikal bölgede anterior servikal diskektomi ve füzyon (ACDF) ya da posterior lateral mass/pediküler vida füzyonu; üst servikal bölgede anterior odontoid vida fiksasyonu veya posterior C1-C2 füzyonu. İnkomplet omurilik hasarında erken dekompresyonun nörolojik iyileşmeye katkısı olabilir.
İyileşme ve Prognoz
Cerrahi sonrası erken dönemde yoğun bakım izlemi, nörolojik takip ve tromboz profilaksisi uygulanır; nörolojik durumu uygun hastalarda erken mobilizasyon hedeflenir. Kemik kaynaması genellikle 3-6 ay sürer. Nörolojik hasarı olmayan stabil kırıklarda prognoz iyidir ve hastaların büyük çoğunluğu günlük aktivitelerine döner. Omurilik hasarı olan olgularda sonuç, hasarın seviyesine ve komplet/inkomplet olmasına göre değişir; inkomplet hasarlarda iyileşme potansiyeli daha yüksektir. Sonuçlar hastadan hastaya farklılık gösterir ve hiçbir sonuç garanti edilemez.
Kaynaklar
- Vaccaro AR, et al. AOSpine Subaxial Cervical Spine Injury Classification System. Spine. 2016.
- Anderson LD, D'Alonzo RT. Fractures of the odontoid process of the axis. J Bone Joint Surg Am. 1974.
- Hoffman JR, et al. Validity of a set of clinical criteria to rule out injury to the cervical spine (NEXUS). N Engl J Med. 2000.
- Fehlings MG, et al. Early versus delayed decompression for traumatic cervical spinal cord injury (STASCIS). PLoS One. 2012.
Bu madde genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararı kişiye özeldir.